وقتی بسیج دانش‌آموزی از اجرای برنامه‌های مناسبتی به تربیت کنشگران اجتماعی رسید
گاهی برای ایجاد یک تحول بزرگ، باید از کار‌های کوچک شروع کرد؛ کار‌هایی که شاید در نگاه اول ساده به نظر برسند، اما وقتی با برنامه‌ریزی، استمرار و اعتماد به نوجوانان همراه شوند، می‌توانند فضای یک مدرسه را دگرگون کنند. این همان مسیری است که جمعی از دانش‌آموزان بسیجی در یکی از مدارس شهر دامغان آغاز کردند؛ مسیری که هدف آن تنها برگزاری چند برنامه فرهنگی نبود، بلکه به دنبال تربیت نسلی از نوجوانان مسئولیت‌پذیر، فعال و اثرگذار در جامعه بود.
ماجرا از زمانی آغاز شد که فضای مدرسه چندان پرنشاط نبود و فعالیت‌های فرهنگی و تربیتی نیز آن‌طور که باید مورد استقبال دانش‌آموزان قرار نمی‌گرفت. مسئولان بسیج دانش‌آموزی مدرسه تصمیم گرفتند به‌جای اجرای برنامه‌های مقطعی، یک نقشه راه بلندمدت طراحی کنند؛ برنامه‌ای چهارساله که در گام نخست، ایجاد نشاط و تغییر فضای عمومی مدرسه و در مراحل بعد، تربیت و توانمندسازی دانش‌آموزان را دنبال می‌کرد.
نخستین قدم، ساده، اما متفاوت بود. آنها یک چای‌خانه کوچک در مدرسه راه‌اندازی کردند تا زنگ‌های تفریح به فرصتی برای دورهمی، گفت‌و‌گو و ایجاد نشاط تبدیل شود. مسئولیت اداره این چای‌خانه هر روز به یکی از کلاس‌ها سپرده می‌شد و همین اقدام ساده، زمینه‌ای برای مشارکت دانش‌آموزان و حتی خانواده‌هایشان فراهم کرد. به‌تدریج بچه‌ها یاد گرفتند که خودشان برنامه‌ریزی کنند، مسئولیت بپذیرند و بخشی از فعالیت‌های مدرسه را مدیریت کنند.
در کنار این اقدام، توجه به برنامه‌های معنوی نیز در دستور کار قرار گرفت. برای آنکه نماز جماعت از یک برنامه معمول مدرسه‌ای به فعالیتی جذاب و ماندگار تبدیل شود، گروهی از دانش‌آموزان فعال و علاقه‌مند تشکیل شد. آنها با برنامه‌های تبلیغی، گفت‌و‌گو‌های دوستانه و پاسخ‌گویی به پرسش‌ها و شبهات دانش‌آموزان، تلاش کردند فضای نمازخانه را صمیمی‌تر کنند؛ تا جایی که حتی برخی دانش‌آموزانی که در نماز شرکت نمی‌کردند، برای حضور در جمع دوستان و شرکت در گفت‌و‌گو‌ها به نمازخانه می‌آمدند.
اما تحول مدرسه تنها به این اقدامات محدود نماند. گروه بسیج دانش‌آموزی تلاش کرد با برگزاری برنامه‌های ورزشی، اردو‌های گروهی و فعالیت‌های هیجان‌انگیز، فضای یکنواخت مدرسه را تغییر دهد. یکی از برنامه‌های متفاوت، اجرای مانور پدافند غیرعامل با حضور مجموعه‌هایی از نیرو‌های انتظامی و امدادی شهرستان بود؛ برنامه‌ای که علاوه بر جنبه آموزشی، شور و هیجان تازه‌ای در میان دانش‌آموزان ایجاد کرد.
برگزاری اردو‌های جداگانه برای پایه‌های دهم، یازدهم و دوازدهم نیز بخش دیگری از این برنامه تربیتی بود. مسئولان این طرح معتقد بودند هر گروه سنی ویژگی‌ها و نیاز‌های متفاوتی دارد و باید متناسب با شرایط فکری و شخصیتی خود مورد توجه قرار گیرد. به همین دلیل، برنامه‌های اردو با همکاری مشاور مدرسه طراحی شد تا ارتباط نزدیک‌تری با دانش‌آموزان شکل بگیرد و زمینه شناسایی استعداد‌ها و ظرفیت‌های آنان فراهم شود.
در بخش فرهنگی نیز ابتکار‌های متنوعی اجرا شد. راه‌اندازی نمایشگاه دائمی پوستر‌های گرافیکی از دستاورد‌های انقلاب اسلامی، یکی از این اقدامات بود. پوستر‌های نمایشگاه هر هفته تغییر می‌کرد و نکته جالب آن بود که خود دانش‌آموزان مسئولیت روایتگری و توضیح محتوای آثار را برعهده داشتند. این شیوه باعث شد نوجوانان علاوه بر آشنایی با موضوعات مختلف، مهارت سخن گفتن، انتقال پیام و ارتباط با مخاطب را نیز تجربه کنند.
یکی دیگر از محور‌های مهم فعالیت‌ها، زنده نگه داشتن یاد شهدای دانش‌آموز بود. در دامغان ۱۰۹ شهید دانش‌آموز وجود دارد که به گفته مجریان طرح، بسیاری از نوجوانان شناخت کافی از آنها نداشتند. همین موضوع انگیزه‌ای شد تا با مشارکت آموزش‌وپرورش، مجموعه‌های فرهنگی و هنری و مسئولان شهرستان، برنامه‌ای برای معرفی این شهدا برگزار شود.
در جریان این برنامه، حدود دو هزار چفیه برای دانش‌آموزان تهیه شد و با دعوت از یک راوی شهدا از قم، اجرای برنامه‌های همخوانی و فعالیت‌های فرهنگی، تلاش شد ارتباط عاطفی و معنوی نوجوانان با شهدای هم‌سن‌وسال خود تقویت شود.
این فعالیت‌ها به محیط مدرسه محدود نماند. دانش‌آموزان در شهرک گلستان دامغان، با جانبازان و آزادگان دوران دفاع مقدس دیدار کردند و پای خاطرات آنان نشستند. یکی از چهره‌های حاضر در این دیدارها، حاج حسین امیری، از جانبازان و معلمان فعال شهر بود. در ادامه، ایده جمع‌آوری خاطرات و تربیت راویان نوجوان دفاع مقدس نیز مطرح شد؛ اقدامی که اگرچه به‌طور کامل به سرانجام نرسید، اما بخشی از اسناد و خاطرات شهدا در جریان آن جمع‌آوری شد.
تشکیل هیأت مذهبی ثابت در مدرسه نیز تجربه دیگری بود که با رویکردی متفاوت اجرا شد. مسئولان طرح تلاش کردند شکل و فضای مراسم‌ها متناسب با روحیه نوجوانان باشد تا دانش‌آموزان با علاقه و مشارکت بیشتری در مناسبت‌های مذهبی حضور پیدا کنند. در کنار آن، حضور گروهی در نماز جمعه و برگزاری گفت‌و‌گو‌های دوستانه، فرصتی برای تعامل بیشتر نوجوانان با یکدیگر فراهم کرد.
با گذشت زمان، آثار این اقدامات در فضای مدرسه نمایان شد. به گفته مجریان طرح، نتایج نظرسنجی از دانش‌آموزان نشان می‌داد که فضای مدرسه نسبت به سال‌های گذشته شاداب‌تر و جذاب‌تر شده است. اما مهم‌ترین دستاورد این تجربه، فراتر از افزایش نشاط و مشارکت بود.
مسئولان بسیج دانش‌آموزی معتقد بودند که نباید فعالیت فرهنگی تنها با پایان یک مراسم یا اردو به اتمام برسد. هدف اصلی آنها شناسایی استعداد‌های مدیریتی و تربیتی دانش‌آموزان و تبدیل نوجوانان فعال به نیرو‌هایی توانمند برای مدیریت فعالیت‌های اجتماعی بود.
در این مسیر، برخی دانش‌آموزانی که در ابتدا علاقه یا همراهی چندانی با برنامه‌های مذهبی و انقلابی نداشتند، به‌تدریج وارد فعالیت‌های جمعی شدند. یکی از نمونه‌های قابل توجه، برگزاری موکب در ایام وفات حضرت‌ام‌البنین (س) بود؛ برنامه‌ای که در آن تعدادی از دانش‌آموزان پایه دوازدهم رشته انسانی، با وجود نگاه متفاوت اولیه خود، مسئولیت برگزاری و اداره موکب را برعهده گرفتند. به گفته مسئول طرح، از جمع حدود ۴۰ نفره فعال در این موکب، نزدیک به ۲۰ نفر از همین دانش‌آموزان بودند.
از سوی دیگر، نوجوانانی که استعداد مدیریت و فعالیت اجتماعی داشتند، شناسایی شدند و مسئولیت اجرای برنامه‌ها به آنان سپرده شد. این دانش‌آموزان به‌تدریج توانستند گروه‌های مستقل تشکیل دهند و فعالیت خود را از فضای مدرسه به سطح شهر گسترش دهند.
ثمره این تلاش‌ها، شکل‌گیری جمعی از نوجوانان کنشگر بود که امروز نیز برخی از آنان در فعالیت‌های فرهنگی و اجتماعی شهر دامغان حضور دارند؛ نوجوانانی که روزی تنها مخاطب برنامه‌های مدرسه بودند، اما حالا خودشان به برنامه‌ریز، مجری و مدیر فعالیت‌های اجتماعی تبدیل شده‌اند.
یادداشت | فرشاد عالی
۵۲ مدال؛ وقتی سرمایه انسانی از سرمایه مالی جلو می‌زند
یادداشت / حسین زارع
شکست حصر آبادان؛ از حماسه مقاومت تا نصرت در برابر محاصره‌های نوین
یادداشت| روایتی از حماسه جهادی بسیجیان در جنگ‌های ۱۲ روزه و رمضان
