وقتی ۱۸ جوان چشم‌های بیدار جنگل‌های مانشت شدند
به گزارش خبرگزاری بسیج ایلام،جنگل‌های طبیعی ایلام، بخشی از میراث ارزشمند زاگرس و یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های طبیعی استان هستند؛ پهنه‌هایی که درختان بلوط، مراتع، چشمه‌ها و زیستگاه‌های حیات‌وحش را در کنار یکدیگر جای داده‌اند. این جنگل‌ها تنها چشم‌اندازی طبیعی برای استان نیستند، بلکه در حفظ خاک، آب، تنوع زیستی و پایداری زیست‌بوم منطقه نقش دارند و زندگی بسیاری از جوامع محلی نیز با این طبیعت پیوند خورده است.
در میان این پهنه‌های ارزشمند، مانشت و قلارنگ جایگاهی ویژه دارد؛ منطقه‌ای کوهستانی و گسترده که جنگل‌های بلوط و زیستگاه‌های متنوع جانوری و گیاهی را در خود جای داده و از مهم‌ترین مناطق طبیعی ایلام به شمار می‌رود. وجود زیستگاه گوزن زرد ایرانی در کنار دیگر گونه‌های ارزشمند، بر اهمیت حفاظتی این منطقه افزوده و صیانت از آن را به ضرورتی جدی تبدیل کرده است.
اما این طبیعت ارزشمند در فصل گرم سال با تهدید آتش‌سوزی روبه‌رو می‌شود؛ حریقی که اگر در نخستین دقایق شناسایی نشود، می‌تواند در شیب‌های تند و مناطق صعب‌العبور گسترش پیدا کرده و بخش‌هایی از پوشش جنگلی و زیستگاه‌های حیات‌وحش را درگیر کند.
در چنین شرایطی، حفاظت از جنگل‌های مانشت و قلارنگ تنها به حضور نیروهای رسمی محدود نمی‌شود؛ چشم‌های مردم، دیده‌بانان محلی، طبیعت‌گردانان و جوامع پیرامونی می‌توانند حلقه نخست حفاظت از این سرمایه طبیعی باشند. تجربه حضور دیده‌بانان مردمی در ارتفاعات مانشت نیز نشان داده است که پایش مستمر و گزارش سریع دود و آتش، می‌تواند فاصله میان آغاز یک حریق و عملیات مهار آن را کوتاه‌تر کند.
۱۸ دیده‌بان مردمی، آتش را پیش از بحران دیدند
صید نبی امامی، رئیس اداره حفاظت محیط زیست شهرستان ایلام، در گفتگو با خبرنگار گروه اجتماعی پایگاه خبری تحلیلی«ایلام بیدار»، اظهار کرد: منطقه حفاظت‌شده مانشت و قلارنگ با وسعت بیش از ۳۳ هزار هکتار در محدوده شهرستان‌های ایلام، ایوان، چوار و سیروان قرار گرفته و یکی از مناطق مهم طبیعی استان به شمار می‌رود.
جنگل‌های بلوط زاگرس، تنوع قابل توجه گیاهی و جانوری، سایت تکثیر و پرورش گوزن زرد ایرانی و موزه تاریخ طبیعی و تنوع زیستی با بیش از یک‌هزار و ۲۰۰ نمونه جانوری و گیاهی، بخشی از ظرفیت‌های ارزشمند این منطقه هستند که حفاظت از آنها نیازمند پایش مستمر و حضور میدانی است.
گستردگی منطقه و وجود نقاط کوهستانی و صعب‌العبور نیز باعث شده است که شناسایی سریع هرگونه دود یا شعله، نقش مهمی در جلوگیری از گسترش حریق داشته باشد. در سال‌های گذشته، آتش‌سوزی‌های تابستانی یکی از چالش‌های مهم این منطقه بود و وقوع حریق در مناطق دشوارگذر می‌توانست خسارت‌هایی به مراتب بیشتر از یک لکه سوخته بر جای بگذارد.
از بین رفتن پوشش گیاهی، آسیب به زیستگاه جانوران، نابودی لانه پرندگان، صدمه به خاک و از دست رفتن بخشی از ذخایر طبیعی، از پیامدهایی است که در صورت گسترش آتش می‌تواند سال‌ها آثار خود را بر منطقه باقی بگذارد. به همین دلیل امسال استفاده از ظرفیت نیروهای مردمی برای پیشگیری و شناسایی سریع حریق در دستور کار قرار گرفت.
مانشت و قلارنگ، گنجینه طبیعی زاگرس ایلام هستند
مانشت و قلارنگ تنها یک محدوده جنگلی و مرتعی نیست، بلکه مجموعه‌ای از زیستگاه‌های ارزشمند زاگرس را در بر گرفته است. جنگل‌های بلوط این منطقه، بخشی از پوشش طبیعی زاگرس ایلام را تشکیل می‌دهند و در کنار آن، گونه‌های مختلف جانوری و گیاهی در این پهنه زیست می‌کنند.
وجود سایت تکثیر و پرورش گوزن زرد ایرانی نیز ارزش زیستی این منطقه را دوچندان کرده است. موزه تاریخ طبیعی و تنوع زیستی با بیش از یک‌هزار و ۲۰۰ نمونه جانوری و گیاهی نیز ظرفیت دیگری است که اهمیت حفاظت از این عرصه را نشان می‌دهد و ضرورت پایش مستمر و حضور نیروهای حفاظتی در نقاط حساس را افزایش می‌دهد.
تابستان، آزمون سخت حفاظت از جنگل‌های زاگرس است افزایش دمای هوا، خشک شدن پوشش گیاهی و انباشت مواد قابل اشتعال در عرصه‌های طبیعی، شرایط را برای وقوع و گسترش آتش‌سوزی در ماه‌های گرم سال فراهم می‌کند.
در چنین شرایطی، فاصله میان آغاز یک حریق کوچک و تبدیل شدن آن به آتشی گسترده، گاهی تنها چند دقیقه است. در مناطق کوهستانی، رسیدن نیروهای عملیاتی به محل حادثه ممکن است به دلیل مسیرهای دشوار، زمان‌بر باشد. بنابراین مشاهده دود در نخستین لحظات و انتقال سریع موقعیت حریق می‌تواند فرصت مناسبی برای حضور نیروها و جلوگیری از گسترش آتش فراهم کند؛ موضوعی که اساس طرح دیده‌بانان مردمی در مانشت و قلارنگ قرار گرفت.
۱۸ جوان در ارتفاعات، نگهبانان زاگرس شدند
در قالب طرح دیده‌بانان و قرق‌بانان مردمی، ۱۸ نیروی جوان، آموزش‌دیده و علاقه‌مند به طبیعت از ابتدای تیرماه تا پایان شهریورماه در نقاط حساس و مرتفع منطقه مستقر شدند. این نیروها در نقاطی همچون کل‌انار، بام ایلام و دیگر ارتفاعات راهبردی حضور داشتند و وظیفه اصلی آنها پایش مستمر عرصه‌ها و شناسایی سریع هرگونه نشانه حریق بود.
برای این نیروها تجهیزات مورد نیاز از جمله کوله‌پشتی، چراغ پیشانی، کفش و وسایل شخصی و ابزارهای مورد نیاز پایش فراهم شد تا بتوانند در شرایط مختلف جوی و محیطی فعالیت خود را ادامه دهند. حضور این نیروها، عملاً یک شبکه دیده‌بانی در ارتفاعات ایجاد کرد که می‌توانست بخش قابل توجهی از عرصه‌های جنگلی و مرتعی را زیر نظر داشته باشد.
پایش مستمر، حریق را پیش از گسترش شناسایی کرد
دیده‌بانان با حضور مستمر در نقاط مرتفع، دود و شعله‌های اولیه را شناسایی کرده و موضوع را برای اقدام سریع گزارش می‌کردند. این شیوه باعث شد برخی موارد حریق در همان مراحل ابتدایی مورد توجه قرار گیرد و نیروهای عملیاتی پیش از گسترش آتش وارد عمل شوند. بر اساس ارزیابی اعلام‌شده از سوی امامی، خسارات احتمالی ناشی از آتش‌سوزی در سال جاری نسبت به سال‌های گذشته بیش از ۸۰ درصد کاهش داشته است.
این عدد، ارزیابی ارائه‌شده از سوی مسئول محیط زیست شهرستان است و نشان‌دهنده اثری است که طرح پیشگیری و دیده‌بانی مردمی از نگاه مدیریت منطقه بر کاهش دامنه خسارات داشته است. این نتیجه در شرایطی به دست آمد که امسال به دلیل افزایش پوشش گیاهی و شرایط مناسب رویش، در برخی نقاط حجم مواد قابل اشتعال نیز بیشتر شده بود و در صورت وقوع حریق، امکان گسترش سریع آتش وجود داشت.
کل‌انار، چشم بیدار مانشت برای مهار آتش شد
ارتفاعات کل‌انار یا بام ایلام به دلیل موقعیت جغرافیایی و ارتفاع مناسب، بر بخش قابل توجهی از عرصه‌های جنگلی و مرتعی شهرستان ایلام اشراف دارد. همین موقعیت باعث شد کل‌انار در طرح دیده‌بانان مردمی به یکی از نقاط اصلی استقرار نیروها تبدیل شود.
دیده‌بانان مستقر در این ارتفاعات در چند مورد توانستند حریق را در همان دقایق ابتدایی شناسایی کنند و گزارش لازم برای ورود نیروهای عملیاتی را ارائه دهند. همزمان، عملیات آتش‌بُر و مدیریت سوخت‌های گیاهی نیز در محدوده کل‌انار انجام گرفت تا احتمال گسترش آتش کاهش پیدا کند.
پایگاه دائمی کل‌انار، حلقه تکمیلی حفاظت منطقه می‌شود تجربه استقرار دیده‌بانان در فصل تابستان، پیشنهاد ایجاد یک مرکز دائمی دیده‌بانی و نگهبانی در کل‌انار را مطرح کرده است؛ مرکزی که فعالیت آن محدود به فصل حریق نباشد و بتواند در طول سال بر عرصه‌های طبیعی منطقه نظارت داشته باشد.
موقعیت کل‌انار در نزدیکی سایت تکثیر و پرورش گوزن زرد ایرانی نیز اهمیت ایجاد چنین پایگاهی را افزایش می‌دهد. یک مرکز دائمی می‌تواند علاوه بر پایش حریق، در کنترل ورودهای غیرمجاز، حفاظت از حیات وحش، رصد تحولات عرصه و افزایش ضریب حفاظتی سایت گوزن زرد نقش داشته باشد.
گوزن زرد، سرمایه ارزشمند مانشت و قلارنگ است
سایت تکثیر و پرورش گوزن زرد ایرانی یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های زیستی مانشت و قلارنگ به شمار می‌رود. این مجموعه طی سال‌های گذشته در زمینه زنده‌گیری، بیهوشی، انتقال و رهاسازی گوزن‌های زرد تجربه کسب کرده است. گوزن‌های زرد این سایت به استان‌های خوزستان، آذربایجان غربی، یزد و اردبیل منتقل شده‌اند.
این جابه‌جایی‌ها بدون تلفات یا آسیب به حیوان انجام شده است؛ موضوعی که اهمیت حفاظت از زیستگاه پیرامونی سایت را بیشتر می‌کند. وقوع آتش‌سوزی در اطراف چنین مجموعه‌ای می‌تواند علاوه بر پوشش گیاهی، امنیت و زیست طبیعی گونه‌های موجود را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
آموزش عمومی، مکمل دیده‌بانی در فصل پرخطر بود
در کنار حضور میدانی دیده‌بانان، بخش دیگری از برنامه امسال به آموزش و فرهنگ‌سازی عمومی اختصاص داشت. در همین چارچوب، هفت کلیپ آموزشی و مستند کوتاه با محورهایی همچون پیشگیری از آتش‌سوزی، حفاظت از جنگل‌های بلوط زاگرس، مسئولیت اجتماعی و صیانت از تنوع زیستی تولید و منتشر شد.
برای تولید و انتشار این محتواها از ظرفیت هنرمندان، ورزشکاران، شاعران، کوهنوردان، طبیعت‌گردان، فعالان محیط زیست، جوامع محلی و چهره‌های اجتماعی استفاده شد. مهندس مهدی نورمحمدی نیز در تولید آثار مستند مشارکت داشت و محتوای تولیدشده در مسیر افزایش حساسیت عمومی نسبت به حفاظت از طبیعت مورد استفاده قرار گرفت.
مردم، حلقه مهم شبکه حفاظت از طبیعت شدند
انتشار مستمر محتوای آموزشی در رسانه‌های محلی و شبکه‌های اجتماعی، زمینه حضور پررنگ‌تر مردم در فرآیند حفاظت از عرصه‌های طبیعی را فراهم کرد. مردم محلی، کوهنوردان و طبیعت‌گردان در موارد مختلف با مشاهده دود یا حریق، موضوع را گزارش کردند و همین گزارش‌های سریع می‌تواند زمان واکنش نیروهای عملیاتی را کاهش دهد.
تجربه مانشت و قلارنگ نشان داد حفاظت از عرصه‌های طبیعی تنها با اتکا به نیروهای رسمی امکان‌پذیر نیست و ظرفیت تشکل‌های محیط زیستی، رسانه‌ها، گروه‌های تخصصی، جوامع محلی و دوستداران طبیعت می‌تواند در کنار دستگاه‌های اجرایی، یک شبکه گسترده‌تر برای حفاظت از جنگل‌ها و مراتع ایجاد کند.
چند دقیقه زودتر، خسارت حریق را کاهش می‌دهد
در مناطق وسیع و صعب‌العبور زاگرس، چند دقیقه زودتر دیدن دود می‌تواند فرصت لازم برای اعزام نیرو و رسیدن به نقطه آغاز حریق را فراهم کند. هرچه آتش در مرحله ابتدایی شناسایی شود، امکان مهار آن با امکانات موجود بیشتر خواهد بود و احتمال گسترش شعله‌ها به عرصه‌های وسیع‌تر کاهش پیدا می‌کند.
دیده‌بانی مستمر همچنین فاصله زمانی میان وقوع حریق و واکنش نیروهای عملیاتی را کاهش می‌دهد. نتیجه این فرآیند فقط محدود به حفظ پوشش گیاهی نیست؛ کاهش دامنه آتش می‌تواند از آسیب به حیات وحش و خاک جلوگیری کرده و هزینه عملیات اطفا و خطر حضور نیروها در مناطق دشوار را نیز کاهش دهد.
تجربه سه‌ماهه، مسیر پایگاه دائمی را پیش‌رو گذاشت
طرح دیده‌بانان مردمی امسال به مدت سه ماه اجرا شد، اما تجربه به‌دست‌آمده از این مدت می‌تواند زمینه ادامه و توسعه آن را فراهم کند. حضور ۱۸ دیده‌بان در نقاط راهبردی نشان داد که استفاده از ظرفیت جوانان محلی، تشکل‌های مردم‌نهاد، کوهنوردان و دوستداران طبیعت می‌تواند یک لایه مؤثر برای پایش عرصه‌های طبیعی ایجاد کند.
در صورت تداوم حمایت و تأمین اعتبار، این مدل می‌تواند از یک طرح فصلی به یک ساختار پایدارتر برای پایش طبیعت تبدیل شود. ایجاد پایگاه دائمی در کل‌انار نیز می‌تواند مرحله بعدی این مسیر باشد؛ پایگاهی که در تمام طول سال وظیفه دیده‌بانی، حفاظت از حیات وحش، کنترل ورودهای غیرمجاز و پایش سایت گوزن زرد را دنبال کند.
مانشت؛ سرمایه‌ای طبیعی برای امروز و نسل‌های آینده است
۱۸ دیده‌بان مردمی که در طول تابستان در ارتفاعات مانشت و قلارنگ حضور داشتند، بخشی از یک شبکه مردمی حفاظت از طبیعت بودند؛ شبکه‌ای که هدف اصلی آن شناسایی حریق پیش از تبدیل شدن به بحران و ایجاد فرصت برای واکنش سریع نیروهای عملیاتی بود. تجربه امسال نشان داد ترکیب دیده‌بانی میدانی، آموزش عمومی، مشارکت مردم و ظرفیت دستگاه‌های اجرایی می‌تواند رویکرد پیشگیری از حریق را در عرصه‌های طبیعی تقویت کند.
در این میان، حمایت فرمانداری ایلام، مدیریت بحران، اداره‌کل حفاظت محیط زیست، منابع طبیعی، تشکل‌های مردم‌نهاد، هیئت‌های کوهنوردی، رسانه‌ها، صداوسیمای مرکز ایلام، هنرمندان، ورزشکاران و جوامع محلی، بخش‌های مختلف این زنجیره را به یکدیگر متصل کرد.
اکنون کل‌انار می‌تواند به عنوان یکی از نقاط مهم دیده‌بانی در مانشت و قلارنگ، در کانون برنامه‌های آینده حفاظت قرار گیرد؛ نقطه‌ای که از ارتفاع آن می‌توان بخش وسیعی از جنگل‌ها و مراتع را رصد کرد و در کنار حفاظت از حیات وحش، برای مقابله زودهنگام با آتش نیز آماده بود. ادامه این تجربه، نیازمند حفظ مشارکت مردمی، تأمین اعتبار، آموزش نیروها و تقویت زیرساخت‌های پایش در نقاط راهبردی است.
یادداشت | فرشاد عالی
۵۲ مدال؛ وقتی سرمایه انسانی از سرمایه مالی جلو می‌زند
یادداشت / حسین زارع
شکست حصر آبادان؛ از حماسه مقاومت تا نصرت در برابر محاصره‌های نوین
یادداشت| روایتی از حماسه جهادی بسیجیان در جنگ‌های ۱۲ روزه و رمضان
