آپارتاید علمی، سلطه ساختاری بر جریان دانش است/ استقلال علمی شرط پایداری استقلال سیاسی و فرهنگی
به گزارش خبرگزاری بسیج مازندران، فرمانده سپاه کربلا در نشست تخصصی «آپارتاید علمی و راههای مقابله با آن» با اشاره به هشدارهای مکرر رهبر معظم انقلاب، مسئله اصلی در عرصه علم امروز را نه صرفاً افزایش تولید مقاله، بلکه «قدرت تعریف علم و جهتدهی به آن» دانست و تأکید کرد: آپارتاید علمی ناظر به همین سلطه ساختاری است و بدون استقلال علمی، استقلال سیاسی، فرهنگی و تمدنی پایدار نمیماند.
سردار موحد در این نشست که با ابتکار دانشگاه بقیهاللهاعظم(عج) و پشتیبانی معاونت دانش و پژوهش سپاه و به میزبانی دانشگاه آزاد اسلامی واحد مازندران برگزار شد، اظهار داشت: اگر مسئله آپارتاید علمی به درستی فهمیده نشود، استقلال علمی محقق نخواهد شد.
وی با بیان اینکه بحث امروز مستقیماً با آینده و نقشآفرینی ایران اسلامی در نظم نوین جهانی علم پیوند خورده است، افزود: از نیمه دوم قرن بیستم، علم از جایگاه میراث مشترک انسانی، به مؤلفهای از قدرت در نظام بینالملل تبدیل شده و شبکهای به هم پیوسته از تولید، داوری و اعتباربخشی علم پدید آمده که مرجعیت معرفتی را در اختیار مجموعهای محدود از مراکز قدرت قرار داده است.
فرمانده سپاه کربلا تصریح کرد: در این ساختار، برخی ملتها ذاتاً تولیدکننده علم تلقی میشوند و برخی دیگر حتی با توان بالقوه، در بهترین حالت پیرو یا مصرفکننده به شمار میآیند. این یک تبعیض تصادفی نیست، بلکه یک ساختار طراحی شده است.
وابستگی علمی؛ ریشه سایر وابستگیها
سردار موحد با تأکید بر فرمایشات رهبر انقلاب مبنی بر اینکه وابستگی علمی، ریشه و زیرساخت سایر وابستگیهاست، گفت: جامعهای که در تولید علم، تعریف مسئله و اعتباربخشی علمی وابسته باشد، حتی با پیشرفتهای ظاهری، در تصمیمسازیهای کلان ناگزیر تابع خواهد ماند. از همین رو استقلال علمی شرط پایداری استقلال سیاسی و فرهنگی است.
وی خاطرنشان کرد: وقتی رهبری از جنبش نرمافزاری، تولید علم بومی و مرجعیت علمی سخن میگویند، مسیری را مشخص میکنند که در آن جامعه علمی باید خود مسئلهاش را تعریف کند، دانش متناسب با نیازهای واقعی خود را تولید نماید و معیار اعتبار علمی را از درون تجربه، عقلانیت و هویت تمدنی خویش استخراج کند.
علم در منطق اسلام؛ امانتی الهی، نه ابزار سلطه
این مقام نظامی با اشاره به دو محور اصلی نشست، «تبادل علم و نشر آن از منظر اسلام» و «نسبت ادیان توحیدی با مقابله با آپارتاید علمی»، اظهار داشت: در منطق اسلامی، علم نه ملک خصوصی است و نه ابزار سلطه، بلکه امانتی الهی و وسیلهای برای اقامه قسط است. هر سازوکاری که علم را در انحصار قرار دهد یا آن را به ابزار حذف ملتها تبدیل کند، از این منطق فاصله گرفته است.
وی آپارتاید علمی را صورتی پیچیده و مدرن از الگوی سلطهگری دانست که اینبار از طریق مدیریت نابرابر جریان دانش اعمال میشود و گفت: ادیان توحیدی با تأکید بر مسئولیت اخلاقی عالم و حق همگان در دسترسی به حقیقت، میتوانند مبنای یک گفتمان فراملی در نقد تبعیض علمی قرار گیرند.
خلأ حقوقی بینالملل و نقش نخبگان
سردار موحد با اشاره به خلأ چارچوب حقوقی روشن در مواجهه با تبعیض ساختاری در حوزه علم، خاطرنشان کرد: اقداماتی مانند تحریم علمی، بایکوت پژوهشگران و محدودسازی دسترسی به دادهها و زیرساختهای پژوهشی، آثار گسترده و جبرانناپذیری دارند، اما در ادبیات حقوقی مسلط به عنوان جرم نظاممند شناسایی نشدهاند.
وی تأکید کرد: پر کردن این خلأ مستلزم تولید مفاهیم، چارچوبهای تحلیلی و ادبیات حقوقی منسجم است و در این نقطه، نقش اساتید دانشگاه، پژوهشگران و نظریهپردازان برجسته نمود پیدا میکند. بدون این نقش، امکان گذر از نقد اخلاقی به مطالبه حقوقی فراهم نخواهد شد.
دیپلماسی علمی از مسیر مقاومت و خوداتکایی
فرمانده سپاه کربلا با اشاره به تجربه جمهوری اسلامی ایران در حوزههای راهبردی مانند فناوری هستهای صلحآمیز و علوم موشکی، گفت: پیشرفتهای ایران در این حوزهها که در کانون شدیدترین اشکال آپارتاید علمی قرار داشتند، نشان میدهد علم حتی در شرایط حداکثری محدودسازی میتواند به ابزاری برای کنشگری فعال و تغییر موازنه قدرت تبدیل شود.
وی افزود: در این حوزهها، علم زمانی به ابزار دیپلماسی تبدیل شد که از مرحله مصرف و تقلید عبور کرد و به تولید دانش قلّهای رسید. این تجربه نشان میدهد دیپلماسی علمی لزوماً از نقطه تعامل آغاز نمیشود؛ گاهی از نقطه مقاومت علمی و خوداتکایی معرفتی شکل میگیرد و سپس امکان تعامل معنادار را فراهم میکند. این منطق تعامل از موضع قدرت علمی است، نه از موضع نیاز و وابستگی.
سردار موحد پیشرفتهای ایران در پزشکی، نانوفناوری و زیستفناوری را نیز مؤید همین الگو دانست و گفت: دیپلماسی علمی در جمهوری اسلامی هر جا با تولید دانش مستقل و حل مسئله واقعی همراه بوده، توانسته از انفعال عبور کند و به عاملی برای تغییر موازنه معرفتی تبدیل شود.
نقش کنشگری جامعه علمی
وی در پایان با تأکید بر اینکه این نشست با فرض نیاز به صورتبندی مفهومی و تحلیل نظری مسئله آپارتاید علمی شکل گرفته، خطاب به اساتید و پژوهشگران گفت: شما خود را صرفاً مخاطب بحث علمی نبینید، بلکه کنشگرانی هستید که مسئولیت مدیریت تولید دانش در این حوزه بر عهده شماست.
فرمانده سپاه کربلا مقابله با آپارتاید علمی را بخشی از یک حرکت بلند تمدنی خواند و افزود: اگر در این مقطع تاریخی سهم خود را در تبیین و نظریهپردازی این مسئله ایفا نکنیم، خطر آن است که چارچوبهای مسلط بدون حضور ما، نظم علمی آینده را تعریف کنند. ایران اسلامی برای تمدنسازی ناگزیر است در میدان علم از مصرفکنندگی عبور و به تولید علم، معنا و مرجعیت فکری دست یابد.
