از خاکریزهای دفاع تا جبهه قلم
به گزارش خبرگزاری بسیج از همدان، شهید حاج حسین همدانی (۱۳۲۹-۱۳۹۴)، از فرماندهان برجسته جنگ تحمیلی و از بنیانگذاران لشکر ۲۷ محمد رسولالله (ص) در زمره شخصیتهای نادر تاریخ معاصر ایران قرار دارد که مرز میان «فرماندهی میدان» و «فرهنگسازی پشت جبهه» را برای همیشه در هم شکست. او که از سال ۱۳۵۹ در جنگ ایران و عراق حضور داشت و پس از آن به عنوان فرمانده راهبردی وارد میدان نبرد سوریه شد، با اقدامات خود نقشآفرینی بینظیری در تاریخ جبهه مقاومت به جا گذاشت.
از منظر جامعهشناسی، ادبیات، زندگی و سیره عملی او را میتوان به عنوان مطالعهای عمیق در فرایند شکلگیری هویت اسلامی در بستر جنگ و چگونگی بازتولید آن از طریق ادبیات در نظر گرفت.
این نوشتار در پی پاسخ به این پرسش اساسی است که شهید همدانی چگونه و با چه سازوکارهایی، از یک کنشگر نظامی به یک کنشگر فرهنگی در عرصه مقاومت تبدیل شد و نقش او در نهادینهسازی ادبیات جبهه مقاومت چه بود؟
جنگ تحمیلی هشت ساله، نه فقط یک رویداد نظامی که یک رخداد عظیم فرهنگی و اجتماعی بود که در ذهن و زبان یک ملت جاودانه شد. ادبیات دفاع مقدس حاصل این رویداد بزرگ است؛ ادبیاتی که از دل خاکریزها، سنگرها، شبهای بمباران و روزهای مقاومت زاده شد. شهید همدانی، یکی از آن چهرههای شاخصی است که فهمید این گنجینه عظیم، نباید در قفسهها خاک بخورد، بلکه باید به عنوان یک سلاح کارآمد در جبهههای جدید مقاومت به کار گرفته شود.
نگاه راهبردی شهید همدانی به ادبیات، او را از بسیاری از فرماندهان نظامی متمایز ساخت. او درک کرده بود که ادبیات، میتواند اراده یک ملت را شکل دهد و جبهه مقاومت را فراتر از یک ائتلاف نظامی، به یک بازتعریف هویتی با ریشه در بیداری اسلامی تبدیل کند.
ادبیات دفاع مقدس، یک سرمایه فرهنگی عظیم است که حاصل سالها مقاومت، ایثار و شهادت است. این سرمایه نه فقط در قالب کتاب و خاطره، که در قالب مفاهیم و ارزشهایی چون ایثار، فداکاری، شهادتطلبی و دینباوری خود را نشان میدهد. شهید همدانی این سرمایه گرانبها را به خوبی شناخت و از آن در جبهههای جدید مقاومت بهره برد.
او با توزیع کتابهای ترجمهشده از خاطرات رزمندگان ایرانی در میان نظامیان و مردم سوریه عملاً این سرمایه فرهنگی را به یک ابزار راهبردی برای تداوم جبهه مقاومت تبدیل کرد. به تعبیر گلعلی بابایی، نویسنده دفاع مقدس، «او شده بود یک عنصر فرهنگی حاضر در میدان جنگ». این نشان میدهد که شهید همدانی، فراتر از یک فرمانده نظامی، یک کنشگر فرهنگی بود که با تکیه بر سرمایه فرهنگی دفاع مقدس، به نهادینهسازی فرهنگ مقاومت در جغرافیای جدید پرداخت.
جبهه مقاومت، فقط یک ائتلاف نظامی نیست. این جبهه، بازتعریف هویتی است که ریشه در بیداری اسلامی و پاسداری از حرمتهای دینی دارد. شهید همدانی با تشکیل گروههای دفاع مردمی در سوریه، عملاً بنیانهای همبستگی اجتماعی را فراتر از مرزها بنا کرد. او با ایده مسلح کردن مردم و سازماندهی آنها دمشق را از سقوط نجات داد و تا پیش از شهادتش حدود ۱۰۰ هزار نفر را در قالب گردان و تیپ سامان داد.
فرمانده کل سپاه پاسداران درباره او گفته است: «اگر سردار همدانی نبود دمشق چهار سال پیش سقوط کرده بود». وهب همدانی، فرزند شهید به نکته مهمی اشاره میکند: «جوانانی که عمدتاً زمان جنگ را درک نکرده بودند، در کنار پیشکسوتانی مانند شهید همدانی، مشتاقانه وارد جبهه مقاومت شدند و این موجب شد تا معادلات دشمن برهم بخورد». این یعنی نسلی که تجربه زیسته جنگ را نداشت، در مدرسهای به نام «جبهه مقاومت» تربیت شد؛ مدرسهای که شهید همدانی یکی از معلمان بزرگ آن بود.
ادبیات، در این فرایند، نقش کلیدی ایفا میکند. خاطرهداستانهای دفاع مقدس، نسل جدید را با مؤلفههایی چون ایثار، شهادتطلبی و دینباوری آشنا میسازد. شهید همدانی، با انتقال این تجربههای ارزشمند به سوریه، نشان داد که چگونه میتوان از ادبیات برای تداوم یک جبهه استفاده کرد.
در عصر حاضر، قدرت نرم و جنگ روایتها، به اندازه قدرت نظامی اهمیت دارد. ادبیات مقاومت، ابزاری است برای رساندن صدای مظلومیت یک ملت به گوش جهانیان و دفاع از حقوق پایمالشده آنان. شهید همدانی، این حقیقت را به خوبی درک کرده بود. او با انتقال تجربههای جنگ تحمیلی به سوریه نشان داد که قلم و کتاب در کنار شمشیر، میتوانند سرنوشت یک جبهه را رقم بزنند.
امام شهید حضرت آیتاللهالعظمی خامنهای(قدس الله نفسه الزکیه) در اهمیت ادبیات دفاع مقدس فرمودهاند: «ادبیات دفاع مقدس یک سرچشمه است؛ انواع و اقسام ادبیات را میتوان از آن انتزاع کرد و از آن میجوشد». شهید همدانی با عمل خود، این سرچشمه را به جبهههای جدید مقاومت برد و نشان داد که چگونه میتوان از ادبیات برای شکلدهی به اراده جمعی و بیداری ملتها استفاده کرد.
شهادت حاج حسین همدانی در ۱۶ مهر ۱۳۹۴، نقطه عطفی بود که لقب «حبیب حرم» را برای شهدای جبهه مقاومت ماندگار کرد. حاج قاسم سلیمانی درباره او گفته است: «سردار همدانی فقط یک شهید نبود، همدانی یک لشکر بود... او شمشیر برنده لشکر انصارالحسین(ع) بود که هر جا نظام تهدیدی داشت آن را اعزام میکرد».
از منظر جامعهشناسی، میراث او فراتر از یک فرمانده جنگ است. او با درک عمیق از قدرت ادبیات و سرمایههای فرهنگی، الگویی برای بازتولید هویت اسلامی، نهادینهسازی فرهنگ مقاومت و تبیین جامعهشناختی جنگ از طریق ادبیات ارائه داد. او نشان داد که جبهه مقاومت تنها با موشک و تانک حفظ نمیشود؛ با قلم و کتاب نیز پاسداری میشود.
نگاه راهبردی شهید همدانی به ادبیات دفاع مقدس، او را از یک فرمانده صرف، به یک نظریهپرداز میدانی تبدیل کرد که از دل رویدادها و تجربههای زیسته، الگویی برای تبیین هویت اسلامی و بیداری مقاومت ارائه داد. امروز، زنده نگه داشتن میراث ادبی او یعنی زنده نگه داشتن حافظه تاریخی و هویت دینی ما.
یادداشت از فعال فرهنگی و جامعهشناس: محمد برخوردار
انتهای پیام/
