رونق زندگی شهری در پی خودکفایی در ساختمانسازی
خبرگزاری بسیج _ اگر بخواهیم یکی از ملموسترین جلوههای تحول را پس از پیروزی انقلاب اسلامی، در زندگی روزمره مردم جستوجو کنیم، بیتردید باید به سیمای شهرها، خانهها، جادهها و زیرساختهای عمرانی کشور نگاه کنیم. صنعت ساختوساز ایران پس از سال ۱۳۵۷ نه فقط از نظر کمّی گسترش یافت، بلکه از یک بخش وابسته به واردات مصالح و فناوری خارجی، به صنعتی توانمند، خودکفا و حتی صادرکننده تبدیل شد؛ تحولی که همزمان با رشد جمعیت، جنگ تحمیلی، تحریمهای بینالمللی و فشارهای اقتصادی رقم خورد.
تغییر الگوی جمعیتی؛ آغاز یک مطالبه بزرگ ملی
در سالهای ابتدایی انقلاب، حدود ۴۸ درصد جمعیت ایران در شهرها زندگی میکردند. امروز این نسبت به حدود ۷۷ درصد رسیده است؛ یعنی بیش از سهچهارم جمعیت کشور شهرنشین هستند. این تغییر صرفا یک عدد آماری نیست، بلکه نشاندهنده یک دگرگونی عمیق در سبک زندگی، نیازهای اجتماعی و الگوی مصرف مسکن و خدمات شهری است.
افزایش شهرنشینی به معنای رشد تقاضا برای مسکن، توسعه شبکه آب و فاضلاب، برق، گاز، مدارس، بیمارستانها، مراکز تجاری و حملونقل شهری بوده است. در همین بازه زمانی، تعداد شهرهای کشور از حدود ۳۷۳ شهر پیش از انقلاب به بیش از ۱۳۰۰ شهر افزایش یافته است. این گسترش جغرافیای شهری، عملا صنعت ساختوساز را به یکی از پیشرانهای اصلی اقتصاد ملی تبدیل کرد.
در واقع، اگر انقلاب اسلامی با شعار عدالت اجتماعی و توسعه متوازن آغاز شد، بخش قابل توجهی از تحقق این هدف در میدان ساختوساز و توسعه زیرساختها معنا پیدا کرد؛ جایی که روستاهای دیروز به شهرهای امروز بدل شدند و مناطق کمتر برخوردار وارد مدار توسعه شدند.
انفجار ساخت مسکن؛ شکلگیری ایرانِ نو
بر اساس آمارهای رسمی تا سرشماری سال ۲۰۱۱ میلادی، تعداد واحدهای مسکونی کشور به حدود ۲۰ میلیون واحد رسیده بود که نزدیک به ۹۰ درصد آنها پس از انقلاب ساخته شدهاند. این بدان معناست که اکثریت قریب به اتفاق بافت مسکونی فعلی ایران، محصول دوران پس از انقلاب است.
این در حالی است که بررسیها نشان میدهد پیش از سال ۵۷، بخش عمدهای از خانهها با مصالح سنتی ساخته میشدند و کمتر از یکچهارم ساختمانها از سازههای بتنی یا فولادی بهره میبردند. اما در دهههای پس از انقلاب، با گسترش فناوریهای نوین ساختمانی، توسعه کارخانههای تولید فولاد و سیمان و ارتقای استانداردهای مهندسی، سهم سازههای فولادی و بتنی به بیش از ۷۴ درصد در فاصله سالهای ۱۹۹۰ تا ۲۰۱۰ رسید. در مقابل، سهم سازههای سنتی که زمانی حدود ۹۰ درصد برآورد میشد، به حدود ۲۳ درصد کاهش یافت.
این تغییر، فقط یک تحول فنی نبود، بلکه بیانگر ارتقای کیفیت، افزایش ایمنی در برابر زلزله و بهبود طول عمر ساختمانهاست. کشوری که بر کمربند زلزله قرار دارد، ناگزیر از حرکت به سمت صنعتیسازی و مقاومسازی ساختمانها بود و این مسیر، با تکیه بر ظرفیتها و توان مهندسان داخلی طی شد.
خودکفایی در سیمان؛ از واردکننده تا قطب منطقه
یکی از شاخصترین جلوههای پیشرفت صنعت ساختوساز، جهش در تولید مصالح پایه است. پیش از انقلاب، ظرفیت تولید سیمان کشور حدود ۵ میلیون تن در سال بود؛ رقمی که پاسخگوی نیاز داخلی نبود و وابستگی به واردات را اجتنابناپذیر میکرد. امروز اما ایران با ظرفیتی بین ۶۵ تا ۸۸ میلیون تن در سال، به یکی از بزرگترین تولیدکنندگان سیمان در آسیا و منطقه خاورمیانه تبدیل شده است. در واقع بیش از ۹۰ درصد این ظرفیت پس از انقلاب ایجاد شده است. افزون بر تامین کامل نیاز داخلی، سالانه بین ۱۲ تا ۱۵ میلیون تن سیمان به کشورهای همسایه صادر میشود. این جهش تولیدی، نه فقط بیانگر توسعه زیرساختهای صنعتی است، بلکه نشاندهنده شکلگیری زنجیره ارزش در داخل کشور و کاهش وابستگی ارزی در یکی از مهمترین نهادههای ساختمانی است.
فولاد؛ نماد رشد ۱۷ برابری در چهار دهه
در بخش فولاد نیز مسیر مشابهی طی شده است. پیش از انقلاب، تولید فولاد خام کشور حدود ۱.۸ میلیون تن بود. این رقم طی چهار دهه به حدود ۲۹ میلیون تن در سال ۲۰۲۰ رسید که بیش از ۱۷ برابر رشد را نشان میدهد. گفتنی است این رشد صرفا افزایش تولید نیست، بلکه حاصل سرمایهگذاری در معادن، توسعه کارخانههای ذوب و نورد، بومیسازی فناوری و تربیت نیروی انسانی متخصص است. فولاد به عنوان ستون فقرات صنعت ساختوساز، نقش کلیدی در توسعه ساختمانهای بلندمرتبه، پلها، سازههای صنعتی و زیرساختهای حملونقل ایفا میکند.
همچنین ایران، امروز به یکی از بازیگران مهم در بازار سنگهای تزئینی ساختمانی تبدیل شده و در جایگاه سوم تولید جهانی این محصولات قرار دارد؛ موضوعی که نشان از ارتقای فناوری استخراج و فرآوری و حضور فعال در بازارهای صادراتی دارد.
ساختوساز؛ پیشران اقتصاد مقاومتی
صنعت ساختمان همواره یکی از پیشرانهای اقتصاد ملی بوده است؛ صنعتی که دهها رشته فعالیت از تولید مصالح گرفته تا خدمات مهندسی، حملونقل و اشتغال کارگری را به حرکت درمیآورد. در سالهای اخیر، اگرچه رکودهای مقطعی و نوسانات اقتصادی بر این بخش اثر گذاشته اما برآوردهای بازار نشان میدهد صنعت ساختوساز ایران همچنان ظرفیت رشد دارد.
بر اساس تحلیلهای اقتصادی، پیشبینی میشود ارزش این صنعت در سالهای آینده با نرخ رشد مرکب سالانه حدود ۵ تا ۶ درصد افزایش یابد؛ رشدی که میتواند با تمرکز بر نوسازی بافتهای فرسوده، توسعه زیرساختهای حملونقل، پروژههای عمرانی و طرحهای ملی مسکن شتاب بیشتری بگیرد. از همینرو در شرایط تحریم و محدودیتهای خارجی، اتکای این صنعت به توان داخلی، ظرفیتهای معدنی گسترده، نیروی انسانی متخصص و تجربه انباشتهشده چهار دهه گذشته، آن را به یکی از ارکان تحقق اقتصاد مقاومتی تبدیل کرده است.
سیمای امروز، محصول اراده ملی
در مجموع مرور شاخصهای صنعت ساختوساز نشان میدهد ایران پس از انقلاب اسلامی، مسیری پرچالش اما رو به رشد را طی کرده است. از افزایش سهبرابری تعداد شهرها تا ساخت میلیونها واحد مسکونی، از خودکفایی در تولید سیمان و فولاد تا حضور در بازارهای صادراتی منطقه، همه حکایت از شکلگیری یک زیرساخت گسترده ملی دارد که بخش اعظم آن در چهار دهه اخیر بنا شده است.
بی تردید همچنان چالشهایی چون تامین مالی، نوسانات بازار، ضرورت ارتقای بهرهوری و حرکت به سمت فناوریهای نوین ساختمانی پیش روی این صنعت قرار دارد اما آنچه تجربه چهار دهه گذشته نشان میدهد، ظرفیت بالای کشور در عبور از وابستگی و حرکت به سمت خوداتکایی است.
یادداشت
در مذمت روشنفکری!
یادداشت؛
تنگه هرمز و تغییر معادلات جهانی
یادداشت خبرنگار/خاک جانسپرده؛